Σιελογόνοι αδένες: Παθήσεις και αντιμετώπιση

Οι σιελογόνοι αδένες οι οποίοι βρίσκονται κατανεμημένοι γύρω από τη στοματική κοιλότητα παράγουν το σάλιο συμβάλλοντας έτσι στην καλή λειτουργία της κατάποσης, της γεύσης και της πέψης, στην ομιλία, και τη διατήρηση της υγείας του στόματος.

Διακρίνονται σε μείζονες και ελάσσονες. Μείζονες και οι κυριότεροι σιελογόνοι αδένες είναι οι παρωτίδες, οι υπογνάθιοι και οι υπογλώσσιοι.

Η παρωτίδα είναι ο μεγαλύτερος σιελογόνος αδένας και βρίσκεται στην περιοχή μπροστά από το αυτί, μια σε κάθε πλευρά. 

Οι υπογνάθιοι βρίσκονται κάτω από την κάτω γνάθο.
Οι υπογλώσσιοι, όπως λέει και το όνομα τους,  βρίσκονται κάτω από τη γλώσσα.

Συχνά, όμως διάφορες παθήσεις όπως κάποια μόλυνση, ή φλεγμονή, μια απόφραξη, αλλά και όγκοι μπορεί να επηρεάσουν την καλή λειτουργία τους δημιουργώντας προβλήματα. 

Τα πιο συχνά προβλήματα

«ΟΙ παθήσεις των σιελογόνων αδένων αφορούν σε φλεγμονές (σιελαδενίτιδα), ή σε όγκους, καλοήθεις ή κακοήθεις»

Σιελαδενίτιδα: Είναι φλεγμονή, που μπορεί να οφείλεται σε λίθο (πέτρα), σε οίδημα του πόρου, σε τραυματισμό συχνά από οδοντοστοιχίες ή σε χαλασμένα δόντια, σε συγγενείς ανωμαλίες, σε όγκους ή κύστεις, σε αφυδάτωση, σε ακτινοθεραπεία.

Προδιαθεσικοί παράγοντες

 Ξηροστομία
 Αφυδάτωση
 Κάπνισμα, αλκοόλ, καφές
 Φάρμακα για την αρτηριακή πίεση,αντιϊσταμινικά, διουρητικά, βαρβιτουρικά, ψυχιατρικά και άλλα φάρμακα που μειώνουν την παραγωγή του σάλιου
 Κακή στοματική υγιεινή (περιοδοντίτιδα κτλ)
 Έκθεση σε ακτινοβολία
 Υποσιτισμός ή άλλες διατροφικές διαταραχές που επηρεάζουν και την παραγωγή του σάλιου.

Απόφραξη σιελογόνων αδένων

Το πιο συχνό αίτιο απόφραξης των μεγάλων σιελογόνων αδένων (παρωτίδες και υπογνάθιοι) είναι η παρουσία λίθου, είτε στη διαδρομή του κύριου εκφορητικού πόρου, είτε μέσα στο παρέγχυμα. Η συχνότητα της παρουσίας λίθων στους σιελογόνους αδένες αφορά περίπου στο 1% του πληθυσμού κάθε χρόνο, χωρίς να εμφανίζουν όλοι συμπτώματα. Ένα ποσοστό περίπου 15-20% αφορά στην παρωτίδα και ένα 70-80% στον υπογνάθιο αδένα.

Διάγνωση και θεραπεία

Η διάγνωση βασίζεται αρχικά στη λήψη λεπτομερούς ιατρικού ιστορικού. Ακολουθεί η κλινική εξέταση, η ψηλάφηση, το υπερηχογράφημα, η βιοψία, όταν υπάρχει ένδειξη, η αξονική ή η μαγνητική τομογραφία.

Κάθε ασθενής αντιμετωπίζεται εξατομικευμένα, με φαρμακευτική ή/και χειρουργική θεραπεία.

Ένα χειρουργείο μπορεί να περιλαμβάνει από την τοπική αφαίρεση ενός λίθου μέχρι την αφαίρεση του αδένα. Όταν πρόκειται για κάποιον όγκο, τότε η θεραπεία είναι εξατομικευμένη, ανάλογα με την εκάστοτε διάγνωση.

Τα συχνά επεισόδια φλεγμονής, δηλαδή σιελαδενίτιδας, οδηγούν πολύ συχνά στην ανάγκη για αφαίρεση του αδένα, επέμβαση η οποία, είτε αφορά στην παρωτίδα, είτε στον υπογνάθιο και έχει ένα ποσοστό επιπλοκών, παροδικών ή και μόνιμων.

Σιαλενδοσκόπηση

Τα τελευταία χρόνια στη χειρουργική έχουν επικρατήσει οι ελάχιστα παρεμβατικές τεχνικές (minimally invasive surgery), με σκοπό την αντιμετώπιση της πάθησης με τον λιγότερο ακρωτηριαστικό τρόπο, ώστε ο ειδικός χειρουργός να επιτύχει τη διατήρηση της μέγιστης λειτουργικότητας του οργάνου. 

Αυτό, στην αντιμετώπιση των παθήσεων, που αφορούν στους σιελογόνους αδένες, επιτεύχθηκε με την σιαλενδοσκόπηση, κατά την οποία γίνεται ένας έλεγχος υπό άμεση όραση όλου του δικτύου των λεγόμενων εκφορητικών πόρων στους μεγάλους σιελογόνους αδένες.

Για τον σκοπό αυτό ημιεύκαμπτο ενδοσκόπιο, εισάγεται στον εκφορητικό πόρο του αδένα και συνδέεται με σύστημα καταγραφής, που αποτελείται από κάμερα και μόνιτορ.

Συνήθως γίνεται υπό τοπική αναισθησία, αφού προηγηθεί διαστολή στο στόμιο του πόρου, μέσω του οποίου εισάγεται το ενδοσκόπιο. Με το σύστημα πλύσης με φυσιολογικό ορό γίνεται διερεύνηση σε όλη τη διαδρομή για λίθους, στενώσεις, συμφύσεις, επιθήλια, όγκους και οποιασδήποτε αιτίας, που προκαλεί απόφραξη στη ροή του σάλιου. Υπάρχει δυνατότητα μέσω του αυλού του ενδοσκοπίου να αφαιρεθεί ο λίθος ή τα επιθήλια, να αντιμετωπιστούν συμφύσεις και να ληφθεί υλικό για βιοψία με ειδικές λαβίδες.
Η συμβολή της σιαλενδοσκόπησης τόσο σε διαγνωστικό, όσο και σε θεραπευτικό επίπεδο, σε πολλές περιπτώσεις αποδεικνύεται σωτήρια για τον σιελογόνο αδένα, που δεν χρειάζεται να αφαιρεθεί.

Όγκοι: Μπορεί να είναι καλοήθεις ή κακοήθεις και είναι πρόβλημα που απαιτεί σχολαστική αξιολόγηση. Διότι διόγκωση του αδένα έχουμε και χωρίς την ύπαρξη λίθου, σε μια απλή ιογενή φλεγμονή ή από αλλεργικά αίτια.
Η παρωτίδα είναι ο μεγαλύτερος σιελογόνος αδένας και περίπου το 80% των όγκων είναι καλοήθεις. 

Οι συχνότεροι τύποι καλοηθών όγκων είναι το πλειόμορφο αδένωμα και ο όγκος Warthin.

Βασικά Χαρακτηριστικά και Τύποι

Πλειόμορφο Αδένωμα: Ο πιο συχνός καλοήθης όγκος.

Όγκος Warthin (Θηλώδες κυσταδενολέμφωμα): Δεύτερος σε συχνότητα, συχνά εμφανίζεται σε μεγαλύτερες ηλικίες.

Συμπτώματα: Ανώδυνη μάζα, αργή αύξηση, ασυμμετρία προσώπου. Συνήθως είναι κινητοί κατά την ψηλάφηση.

Διάγνωση: Γίνεται με υπερηχογράφημα και FNA (βιοψία με λεπτή βελόνα), ενώ η μαγνητική τομογραφία (MRI) βοηθά στην εντόπιση.

Θεραπευτική Αντιμετώπιση

Χειρουργική Αφαίρεση: Συνιστάται πάντα, καθώς οι όγκοι αυτοί μπορεί να μεγαλώσουν ή να εξαλλαγούν σε κακοήθεις (ιδιαίτερα το πλειόμορφο αδένωμα).

Επιπολής Παρωτιδεκτομή: Η κλασική μέθοδος, με διατήρηση του προσωπικού νεύρου.

Πρόγνωση: Εξαιρετική, με χαμηλά ποσοστά υποτροπής μετά την πλήρη αφαίρεση.

Σε όλους αυτούς τους όγκους είναι απαραίτητη η πλήρης αφαίρεση και όχι εκπυρήνιση του όγκου ώστε να αποφευχθεί η υποτροπή.

Οι κακοήθεις όγκοι εκδηλώνονται με τα τα εξής συμπτώματα 

Πόνος: Επίμονος πόνος στην περιοχή του όγκου, που μπορεί να οφείλεται σε διήθηση νεύρων.

Παράλυση προσωπικού νεύρου: Αδυναμία ή παράλυση στη μία πλευρά του προσώπου (π.χ. πτώση γωνίας στόματος, δυσκολία κλεισίματος ματιού).

Ταχεία ανάπτυξη: Ο όγκος μεγαλώνει γρήγορα.

Σκληρότητα/Καθηλωμένοτητα: Η μάζα είναι σκληρή και δεν μετακινείται εύκολα κάτω από το δέρμα.

Διόγκωση λεμφαδένων: Εμφάνιση πρησμένων λεμφαδένων στον τράχηλο (ένδειξη μετάστασης).

Εξέλκωση δέρματος: Δημιουργία πληγής πάνω από τον όγκο.

Διάγνωση 

Κλινική εξέταση: από ΩΡΛ.

Υπέρηχος και FNA (βιοψία με λεπτή βελόνη) .

Αξονική/Μαγνητική Τομογραφία (CT/MRI): για εκτίμηση έκτασης.

Τελική διάγνωση με ιστολογική εξέταση: μετά την επέμβαση.

Θεραπεία 

Χειρουργική επέμβαση (Παρωτιδεκτομή):

Αφαίρεση όλου του αδένα ή του προσβεβλημένου τμήματος, με προστασία του προσωπικού νεύρου. 

Λεμφαδενικός καθαρισμός:

Αφαίρεση λεμφαδένων τραχήλου σε περιπτώσεις κακοήθειας. 

Συμπληρωματική θεραπεία:

Ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία, ανάλογα με τον τύπο και τη σταδιοποίηση του όγκου. 

Ο υπογνάθιος σιελογόνος είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος σιελογόνος αδένας και περίπου 50-60% των όγκων είναι καλοήθεις.
Παρ΄ όλα αυτά όμως οι όγκοι αυτοί πρέπει να αφαιρούνται γιατί μεγαλώνουν και προκαλούν δυσμορφία καθώς επίσης σε ένα ποσοστό αυτών μπορεί να παρουσιάσουν κακοήθη εξαλλαγή.

Η χειρουργική αφαίρεση των όγκων αυτών γίνεται με απόλυτη ασφάλεια  με τη χρήση νευροανιχνευτή γιατί ανατομικά έρχονται σε άμεση σχέση με σημαντικά νεύρα, η παρωτίδα με το προσωπικό νεύρο και ο υπογνάθιός με το υπογλώσσιο 

Οι πιο συχνοί καλοηθεις όγκοι του υπογναθίου είναι ο όγκος Warthin και το πλειόμορφο αδένωμα .Εχουν ελαφρώς μεγαλύτερη πιθανότητα κακοήθειας σε σχέση με την παρωτίδα (περίπου 50-60% είναι καλοήθεις).Εκδηλώνονται ως Ανώδυνη μάζα με αργή ανάπτυξη και δυσμορφία στο πρόσωπο. Η διάγνωση γίνεται με υπέρηχο, αξονική/μαγνητική τομογραφία και παρακέντηση με λεπτή βελόνα (FNA) για κυτταρολογική εξέταση. Η οριστική θεραπεία είναι η αφαίρεση του αδένα . Οι κακοήθεις όγκοι του υπογναθίου αδένα είναι σπάνιοι, αλλά έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα κακοήθειας, περίπου 15 % − 40 % σε σχέση με την παρωτίδα. Εμφανίζονται ως σκληρές, συνήθως ανώδυνες μάζες κάτω από τη γνάθο, οι οποίες μπορεί να προκαλέσουν πόνο, παράλυση νεύρων ή ταχεία διόγκωση. Η οριστική θεραπεία είναι η χειρουργική αφαίρεση  συχνά με λεμφαδενικό καθαρισμό, και η διάγνωση βασίζεται σε βιοψία (FNA), αξονική ή μαγνητική τομογραφία. Συχνά είναι απαραίτητη και η συμπληρωματική θεραπεία με χημειοθεραπεία και ακτινοθεραπεία.

Μοτο: Σε όλους τους όγκους είναι απαραίτητη η πλήρης αφαίρεση με τον λιγότερο δυνατό ακρωτηριασμό, διατηρώντας τη μέγιστη λειτουργικότητα του οργάνου κάτι που επιτυγχάνεται με τις ελάχιστα  παρεμβατικές τεχνικές